تبلیغات
هه‌ره‌وه‌ز - نووڕسنێگ وه‌ ئه‌ده‌بیات فۆلکلۆر کوردی و چاشانن مناڵ له‌ مه‌کته‌و ده‌مه‌کی - به‌شی دووهه‌م / بێستون
 
ئاواتی "هه‌ره‌وه‌ز"، ژینۆ و بووژانه‌وه‌ی زمان و شۆناسی گه‌لی کورده‌

نووڕسنێگ وه‌ ئه‌ده‌بیات فۆلکلۆر کوردی و چاشانن مناڵ له‌ مه‌کته‌و ده‌مه‌کی - به‌شی دووهه‌م / بێستون

نوشته شده توسط :شورای سردبیری
یکشنبه 1390/03/1-23:17

نووڕسنێگ وه‌ ئه‌ده‌بیات فۆلکلۆر کوردی و چاشانن مناڵ له‌ مه‌کته‌و ده‌مه‌کی

بێستون

به‌شی دووهه‌م

مه‌ته‌ڵ ئامڕازێگه‌ ك مناڵان وه‌ ده‌ورْ مه‌ته‌ڵئـؤشه‌و كووه‌و كه‌ێد، هه‌رله‌ێوایش بووده‌ په‌ێوه‌ندیێ ئڕا ناوه‌ێان. بێجگه‌ یه‌گ ئێ مه‌ته‌ڵه‌یله‌ شادێیانه‌و كه‌ن و وه‌ختێان پڕه‌و كه‌ن، له‌ رؤ فكر و زه‌ێنێیانیش كارگه‌رن. ئه‌ڵبه‌ت ئه‌گه‌ر مه‌ته‌ڵ و چیرووكْ فۆلكلۆر وه‌ شێوه‌ێ زانستی و درسێ ئامووزش بدرێ، كارگه‌ریێ فره‌ تره‌، له‌ هه‌ر ئامڕازْ تر  كْ ئڕا مخت دان مناڵ چووده‌ كار.

كارگه‌ری و ئه‌رزشْ مه‌ته‌ڵ :

ئــ - یاد دان زووان داڵگێ وه‌ شێوه‌ێ درسێ

ب - ئاگاداره‌و بــؤن مناڵ وه‌ گه‌رد ئامڕاز و چێشته‌یل شروشتی

پ - قاره‌مان په‌روه‌ری

ت - په‌روه‌رده‌ كردن مناڵ له‌ ڕێ ئه‌ده‌بیاتْ وتاری

ج - په‌روه‌رده‌ كردن زه‌وق هونه‌ری

چ – ئاشنای وه‌ گه‌ردْ كیشه‌ و گیچه‌ڵه‌‌یل و چاره‌سه‌رییان

ح – سه‌رگه‌رمی

.... هتد

3 – به‌ش سێیه‌م ، چه‌وچه‌وه‌. گوواێ له‌ێ به‌شه‌ دیتر باسْ ئاره‌زوو و قاره‌مان په‌روه‌ری نییه‌. دؤه‌ت یا کوڕ وه‌ جلووس ده‌ دوانزه‌ ساڵان ره‌سینه‌ کْ چه‌وچه‌ویش وه‌ شێوه‌ێ تر له‌ سه‌ر ئاوه‌ز وزیره‌کی مناڵ تاسیر دانه‌ێ .

چه‌ن نموونه‌ له‌ چه‌وچه‌وه‌یل

دره‌ختێ دیمه‌ له‌ ســــه‌ر کــــــه‌ڵانێ

تک تک مه‌چووڕێ ز‌ؤخاو له‌ گیــانێ

سفێـــدی کــه‌فـــــه‌ن مــه‌تـا بارانـه‌

په‌سه‌ندیـده‌ێ گشت شــار وشـارانـه

« جاجگ و وه‌ن »

خه‌واسان ئه‌و هه‌م خـــه‌واسان ئـه‌و هــه‌م

من چێشتێ دیمه‌ جووش ئاورد ئـــه‌وهه‌م

‌نیم گــــه‌ز دگانێــــه‌ یا زێــاێ یا کـــــه‌م

لاشـــــــه‌ێ ئه‌ؤ وه‌ بان نه‌هه‌نـگێ بــــه‌نه‌

گرفتـــــار وه‌ ده‌س هه‌ڵقــــه‌ێ که‌مـــه‌نـه‌

ئه‌ر ئه‌و که‌مه‌نه‌ وێـــــش بــوودن پـــــاره‌

خوه‌ێ مه‌که‌ێ وه‌لاشه‌ێ مرده‌ێ سه‌دساڵه‌

«گاوه‌سن»

ئێ چه‌وچه‌یله‌ بێجه‌ یه‌ کْ وه‌ڵامێ دێرن کْ وه‌ شێوه‌ێ راسته‌وخوو[1] نیه‌ؤشیه‌ن، به‌ڵکوو شێعریشن. ئه‌و که‌سه‌یشه‌ کْ ئیانه‌ هه‌ڵوه‌ساگه‌ ئه‌ونه‌‌ تێار وئاوه‌ز دار بـؤه و وه‌لْ ئه‌ده‌بیاتا که‌ڵێن بـؤه كْ ته‌نانه‌ت له‌‌بان بڕه‌که‌گانیشێ «هه‌جاگانێ»ورده‌و بـؤه. بئــ‌ـؤش ئێ چه‌وچه‌وه‌‌یله[2] كه‌سه‌یلێ بـؤنه كْ شێعر به‌شێ له‌ ژیانێ بـؤه‌. ئێ چه‌وچه‌یله‌ چـؤن ئڕا مناڵن، هه‌ر له‌ سه‌ر ده‌مْ‌ مناڵیا هانێیان ده‌ن کْ چـؤن فکر بکه‌ن. ته‌نانه‌ت[3] وه‌گه‌ردْ ریتمْ شێعریشا ئاشناوه‌و بوون. گاجاریش ئه‌وقه‌ره‌ سه‌خت و قـؤلن کْ مناڵ تا هه‌فته‌ێ ده‌ رووژ ها له‌ فکر یه‌ کْ خوه‌ێ جوواوێ بـؤشێ و له‌ لاێ بنه‌ماڵه ‌و که‌س و کار چـؤ ئاێه‌مْ گه‌وراو زاناێگه‌ له لێ ناو بووه‌ن.

4 – زه‌مانْ چاشانن و یادگیری وه‌ په‌رتخ ره‌سیه ‌و زه‌مان خه‌ڵق کردن یا خزمه‌ت کردنه‌، ئه‌وه‌یش له‌ ڕێ ئه‌و که‌سه‌یله‌ کْ تا ئێ پله له‌ مه‌کتبْ وتاری گه‌ورا بـؤنه‌. ئێ زه‌مانه‌ وه‌ختێگه‌ کْ شه‌خس وه‌ جلووسْ جووانی ره‌سیه‌و و خوه‌ێ وه‌ شێوه‌ێ سه‌ر وه‌ خوه‌یێگ پا ناگه‌ له‌ ناو کوومه‌ڵگا. ئێ که‌سه‌ چه‌نی چه‌ن ساڵه‌ گه‌ردْ ئه‌ده‌بنیاتْ وتاریا گه‌ورا بـؤه‌ و ئێسه‌ مه‌ژبووره‌ کْ خوه‌ێ هه‌نگاوێ له‌ێ ڕێیه‌ هه‌ڵگرێ و له‌ ناو کوومه‌ڵگا جیێگ ئڕا خوه‌ێ هه‌ڵوژنێ. ئێ به‌شه له‌ ژیان ئێ که‌سه‌ وه‌ختێگه‌ کْ ها له‌ بلـؤق جووانی وتــووا‌نێ له‌ رێ مووسیقی و خوه‌نینه‌و خزمه‌تێ وه‌ نه‌ته‌وه‌گه‌ێ بکه‌ێ .

ئـ - ئه‌گه‌ر ئێ که‌سه‌ کوڕ بوو، هووره‌ یا گوورانی یاد گرێ  کْ به‌ش وه‌ حاڵ خوه‌ێ له‌ێ رێه‌ گام هه‌ڵگرێ، کْ هه‌م له‌ون وسه‌بکْ هووره‌ یاد گرێ و هه‌م له‌ به‌ێته‌یلْ فۆلکلۆر کْ میراتْ ئێ ملله‌ته‌نه ئیستفاده‌ که‌ێ .

ب – ئه‌گه‌ریش ئێ که‌سه‌ ئافره‌ت بوو، وه‌ له‌ون تره‌و وه‌لْ مووسیقی وگوورانیا ئاشناوه‌و بوو. ئێ ئافره‌تْ تازه‌ لاوه‌ کْ هاوڕێ و هاوه‌لْ[4] که‌سه‌یل تره‌ک کْ هاو جلووسێـْن یا له‌ خوه‌ێ گه‌ورا ترن؛ له‌ێ وه‌خته‌ ئیستفاده‌ که‌ێ و گوورانی تایبه‌تْ ژنه‌یل کْ (بن‌ملی)ـه‌ یاد گرێ. بن ملی گوورانیێ واورێزْ ژنه‌یل باشوورْ رووژهه‌ڵاتْ کوردسانه‌؛ کْ هناێ تازه‌ ئازه‌وه‌یل چن ئڕا سه‌ێران[5] یا ئڕا چیا و کـؤه‌سان و... ئی جوور گوورانیێگ خوه‌نن، کْ وه‌ شێوه‌ێ یه‌ێ نه‌فه‌ری و دو نه‌فه‌ری و ته‌نانه‌ت تا گه‌لْ ده‌ دوانزه‌ نه‌فه‌رییش که‌فێده‌ رێ.

چه‌ن له‌ون هه‌ڵوه‌ست کْ له‌ ناو بن ملی چووده‌ کار ‌

 

کوڕه‌یل هه‌لا که‌ن سه‌ر کانی چووڵه‌

قیقه‌ێ نازاران ، کــــونه‌ وه‌ کــووڵه‌

 

ئه‌ڵوه‌ن کووره‌و نه‌ؤد ، ئڕا ئاوه‌گه‌د

قیقه‌ێ نازاران، سه‌ر سراوه‌گــــــــه‌د

ئه‌ڵبه‌ت ئێره‌ جی ترکاننْ  و دریژه‌ دان وه‌ ئێ باسه‌ نییه‌ .

5 – به‌شْ په‌نجم ؛ وه‌ختێگه‌ کْ شه‌خس وه‌ سن و ساڵ بان ترێ ره‌سیه‌. له‌ لاێگه‌و هووره‌ چڕێ و له‌ لاێ تریشه‌وه‌ تـووا‌نێ ئافرانده‌‌ێ ئه‌ده‌بیێ بکه‌ێد کْ پله‌ێگیش له‌ مووسیقی هاو بانتر. ئێ که‌سه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌ تاێ ژیانێا وه‌لْ ئه‌ده‌بیاتْ فۆلکلۆرا گه‌ورا بـؤه‌. ئێسه‌ ئڕاێ فه‌ره‌ گه‌ران و سه‌خت نییه‌ کْ به‌ێت هه‌ڵوه‌سێ. ئێ که‌سه‌ تووانیم وه‌ ئنوانْ شاعێرێ له لێ ناو بووه‌یمن. گوواێ خاڵ دیاریێ کْ باێه‌‌س‌ ئاماژه‌ پێ بکه‌یم، یه‌سه‌ کْ ئێ به‌ێتئه‌ڵوه‌سه‌یله‌ له‌ دریژایی زه‌مان له‌ به‌ێن چێنه‌ و بێجگه‌ شێعره‌یلێ کْ لێیان وه‌ جییه‌و ماێه‌، هـیچ ناوێگه‌ لێیان نییه‌؛ بێجه‌ چه‌ن که‌س چـؤ شاکه‌و خان مه‌سـؤر، ترکه‌میر، خاناێ قوبادی، غوڵامڕه‌زا ئه‌رکه‌وازی، نووشاێ، سه‌ی یاقوو ماێه‌شتی و... هتد کْ ناوێان هیچ وه‌خت له‌ ناو مێژوو ئه‌ده‌بْ کوردی پاکه‌و نیه‌و .

6 – به‌شْ شه‌شم یا کوتایی؛ زه‌مانێگه‌ کْ شه‌خس لانْکه‌م وه‌ سن هه‌فتا هه‌یشتا ساڵان و ته‌نانه‌ت فره تریش ره‌سییه‌، تاڵی و تفتی زه‌مانه‌ چه‌شییه‌. ئێ که‌سه‌ زه‌مانێ له‌ مه‌کته‌و وتاری چه‌وه‌ڕێ که‌سێ بـؤ کْ مه‌ته‌ڵێ ئڕاێ تاریف بکه‌ێ؛ گوواێ ئێسه‌ یه‌یه‌ کْ له‌ دریژایی زه‌مان چشتْ فره‌‌ێگ فێر بـؤه‌ و باێه‌‌س بووده‌ سه‌رچه‌وه‌ و ئامووژیارْ مناڵه‌یلْ بانان و شه‌وان سه‌رقاڵێیان بکه‌ێد، ئێ که‌سه‌ تـووا‌نێ ئافرانده‌‌ێ ئه‌ده‌بییێ له‌ شێعر گه‌وراتر بکه‌ێ و ده‌س وه‌ هه‌ڵوه‌سانْ مه‌ته‌ڵ بکه‌ێ و یه‌سه‌ کْ مه‌ته‌ڵ گه‌وراترین ده‌رسه‌ ئڕا مناڵ.

ئه‌ده‌بیاتْ فۆلکلۆر ئیمه‌ له‌ هه‌ر باوه‌ته‌وێگه‌و کْ بوو شرین وبێ هاوتاس و خه‌سپه‌ن[6] ئیمه‌س کْ ئێ میراتْ خاوه‌ن شارستانیه‌ت و ژیاره‌ بپارێزیمن. بێگومان خوه‌مانیم کْ  تـووانیم فه‌رهه‌نگ و زووانه‌گه‌مان ده‌وڵه‌مه‌نتر و نه‌یلیمن داب و نه‌ریتمان له‌ به‌ێن بچوو. بێجگه‌ برا و خوه‌شکه‌یلْ پێنـؤس[7] وه‌ ده‌سْ ئێ نیشتمانه‌ که‌سْ تر نییه‌ باێ ئێ فه‌رهه‌نگ و زووانْ شرین و ڕازاوه‌ وه‌ وڵاته‌یلْ هه‌نده‌ران[8] و ته‌نانه‌ت وه‌ مناڵه‌یلْ بانان بناسنێد و بـؤشێ ئیمه‌یش خاوه‌نْ چه‌ن هه‌زار ساڵ شارستانیه‌تیم؛ یه‌یشه‌ بزانن کْ هـیچ لاێه‌ وخاواره‌ێگ[9] نیه‌تێ له‌ سه‌ر ئه‌ده‌بیات ومیرات ئیمه‌ کار بکه‌ێ. وه‌ ئڕا پێشکه‌فتن هه‌ر فه‌رهه‌نگ و زووانێ ته‌قه‌لا و تاقیكردن‌ له‌ سه‌ر ئه‌و فه‌رهه‌نگه‌ خوازێ، ئه‌وه‌یش ته‌نیا وه‌ ده‌س مه‌ێه‌ت ئیوه‌ێ پێنـؤس وه‌ ده‌سه‌ کْ تـووا‌نیم له‌ لقێگه‌و بپه‌ڕیمنه‌و لقْ تر .

 



[1] Rastewxû راسته‌قین : مستقیم

[2] Çewçew چه‌وچه‌، مه‌ته‌ڵۆك : چیستان

[3] Tenanet هه‌تا ؛ حتی

[4] Hawel  هاوال، هه‌واڵ، هه‌ڤال : رفیق ، دوست

[5]  Seêran گه‌شت و گزار، گه‌ردین : تفریح

[6] Xespen ئه‌رك : وظیفه

[7] Pênüs پێنووس، ئامڕازْ نــؤسین : قلم، خودكار

[8] Henderan ده‌ره‌وه‌ێ وڵات. ده‌یشتْ نیشتمان : خارج

[9] Xaware لایه‌، ده‌‌ره‌كی، بێگانه‌ : بی گانه‌









درباره وبلاگ:




آرشیو:


طبقه بندی:


آخرین پستها:


پیوندها:


پیوندهای روزانه:


نویسندگان:


نظرسنجی:


آمار وبلاگ:





The Theme Being Used Is MihanBlog Created By ThemeBox